Τα Θεοφάνεια, αποτελούν μία από τις σημαντικότερες και πιο κατανυκτικές γιορτές της Χριστιανοσύνης, και στη Θεσπρωτία η ημέρα αυτή αποκτά μια ιδιαίτερη αίγλη, συνδυάζοντας το θαλασσινό στοιχείο του Ιονίου και το ποτάμιο του Αχέροντα με τις παλιές ορεινές παραδόσεις της ενδοχώρας.
Καθώς πλησιάζουμε στην εορτή, ας δούμε τα έθιμα που αναβιώνουν στην περιοχή και πώς οι Θεσπρωτοί υποδέχονται το «Φως».
1. Ο Αγιασμός των Υδάτων: Από τα Σύβοτα έως τη Σαγιάδα
Το επίκεντρο των εορτασμών είναι, αναμφισβήτητα, η τελετή κατάδυσης του Τιμίου Σταυρού.
Στο Λιμάνι της Ηγουμενίτσας: Η τελετή πραγματοποιείται με μεγάλη επισημότητα παρουσία πλήθους κόσμου. Δεκάδες τολμηροί κολυμβητές («βουτηχτάδες») αψηφούν το κρύο και πέφτουν στα νερά του Ιονίου για να πιάσουν τον Σταυρό, ζητώντας την ευλογία για τη νέα χρονιά. Ο νικητής θεωρείται ότι θα έχει τύχη και υγεία όλο το έτος.
Στα Σύβοτα και τη Σαγιάδα: Στα γραφικά λιμανάκια και τα ψαροχώρια, ο αγιασμός των υδάτων έχει έναν πιο οικείο και παραδοσιακό χαρακτήρα, με τα καΐκια να σχηματίζουν κύκλο γύρω από το σημείο της ρίψης, κορνάροντας χαρμόσυνα.
2. Ο «Φωτισμός» των Σπιτιών και των Ζώων
Στα χωριά της Ηγουμεντισας της Παραμυθιάς και των Φιλιατών, διατηρείται ζωντανό το έθιμο του «Φωτισμού».
Η Επίσκεψη του Ιερέα: Από την παραμονή των Φώτων, ο ιερέας γυρίζει όλα τα σπίτια του χωριού με την «αγιαστούρα» και ένα δοχείο με αγιασμό.
Η Ευλογία της Φύσης: Μια ιδιαιτερότητα της Θεσπρωτίας (και ευρύτερα της Ηπείρου) είναι ότι ο παπάς δεν αγιάζει μόνο το σπίτι, αλλά και τους στάβλους, τα ζώα και τα χωράφια. Οι αγρότες και οι κτηνοτρόφοι δίνουν μεγάλη σημασία σε αυτό, καθώς θεωρούν ότι ο Αγιασμός προστατεύει το βιος τους από το «κακό μάτι» και τις αρρώστιες.
Το Νόμισμα στο Κατσαρολάκι: Κατά το πέρασμα του ιερέα, οι νοικοκυραίοι συνηθίζουν να ρίχνουν ένα νόμισμα μέσα στο δοχείο με τον αγιασμό, ως μια συμβολική προσφορά για το καλό του σπιτιού.
3. Τα Κάλαντα των Φώτων (Ηπειρώτικη Παραλλαγή)
Την παραμονή, τα παιδιά βγαίνουν στις γειτονιές τραγουδώντας τα κάλαντα των Φώτων. Η ηπειρώτικη εκδοχή είναι ιδιαίτερα μελωδική: «Σήμερα τα Φώτα και ο φωτισμός, η χαρά μεγάλη και ο αγιασμός. Κάτω στον Ιορδάνη τον ποταμό, κάθεται η Κυρά μας η Παναγιά…»
Σε πολλά χωριά, τα κάλαντα συνεχίζονται με παινέματα για τον νοικοκύρη («αφέντη») και την κυρά του σπιτιού, με στίχους που υμνούν την εργατικότητα και τη φιλοξενία τους.
4. Το Τραπέζι των Θεοφανείων
Μετά την εκκλησία, οι οικογένειες συγκεντρώνονται γύρω από το γιορτινό τραπέζι.
Παραδοσιακές Πίτες: Η Θεσπρωτία φημίζεται για τις πίτες της (χορτόπιτες, κρεατόπιτες). Την ημέρα των Φώτων, η πίτα έχει την τιμητική της.
Νηστεία: Πολλοί τηρούν αυστηρή νηστεία την παραμονή, περιμένοντας να πιουν τον «Μεγάλο Αγιασμό» την επόμενη ημέρα.
