Στην Ήπειρο, η παράδοση των Καλικαντζάρων είναι βαθιά ριζωμένη στη λαϊκή φαντασία.
Οι «σκαρκάτζαλοι», όπως συχνά τους αποκαλούν στα χωριά της Πίνδου και της Θεσπρωτίας, δεν είναι απλώς μυθικά πλάσματα, αλλά οι πρωταγωνιστές ενός ολόκληρου κόσμου δεισιδαιμονιών που ζωντανεύει κάθε χρόνο από τις 25 Δεκεμβρίου έως τις 6 Ιανουαρίου.
Οι Καλλικάντζαροι της Ηπείρου: Οι Απρόσκλητοι Επισκέπτες του Δωδεκαημέρου
Ενώ σε όλη την Ελλάδα οι Καλλικάντζαροι θεωρούνται πονηρά και άσχημα όντα, στην Ήπειρο ο μύθος τους αποκτά μια πιο άγρια και μυστηριώδη χροιά, επηρεασμένος από το τραχύ ορεινό τοπίο και τις παγωμένες νύχτες του χειμώνα.
Ποιοι είναι και πώς μοιάζουν;
Σύμφωνα με τις ηπειρώτικες διηγήσεις, οι Καλλικάντζαροι είναι όντα του κάτω κόσμου που όλο το χρόνο προσπαθούν να κόψουν το «Δέντρο της Γης» που κρατάει τον κόσμο. Όταν μένουν λίγες ίνες για να κοπεί το δέντρο, γεννιέται ο Χριστός και οι Καλλικάντζαροι ανεβαίνουν στη γη για να πειράξουν τους ανθρώπους.
Περιγράφονται ως μαύροι, αδύνατοι, με στραβά πόδια, τριχωτοί και με κόκκινα μάτια.
Στην Ήπειρο τους λένε και «Παγανά» (από το παγανιστικός), υποδηλώνοντας την προχριστιανική τους καταγωγή.
Το Έθιμο του «Σκαρκάτζαλου» (Το Ξύλο στο Τζάκι)
Το σημαντικότερο μέσο προστασίας στην Ήπειρο ήταν το αναμμένο τζάκι. Οι Ηπειρώτες πίστευαν ότι οι Καλλικάντζαροι κατεβαίνουν από την καμινάδα. Το «Χριστόξυλο»: Από την παραμονή των Χριστουγέννων, τοποθετούσαν ένα μεγάλο, γερό ξύλο (συνήθως από πουρνάρι ή αγριελιά) στο τζάκι, το οποίο έπρεπε να καίει ασταμάτητα μέχρι τα Φώτα. Η στάχτη από αυτό το ξύλο θεωρούνταν ιερή και την άπλωναν στα χωράφια και τους στάβλους για να διώξουν τα κακά πνεύματα.
Πώς τους «ξεγελούσαν» οι Ηπειρώτες;
Οι παλιοί Ηπειρώτες είχαν ευφάνταστους τρόπους για να κρατήσουν μακριά τους σκανδαλιάρηδες αυτούς επισκέπτες:
Το Κόσκινο: Άφηναν ένα κόσκινο στην πόρτα. Οι Καλλικάντζαροι, που είναι ανόητοι και περίεργοι, άρχιζαν να μετρούν τις τρύπες. Επειδή όμως δεν ξέρουν να μετρούν πάνω από το δύο (το τρία θεωρείται ιερός αριθμός), μπερδεύονταν, άρχιζαν πάλι από την αρχή και τους προλάμβανε το λάλημα του πετεινού, οπότε έπρεπε να φύγουν.
Το «Τάισμα» της Καμινάδας: Σε πολλά χωριά έριχναν στην καμινάδα κομμάτια από χοιρινό κρέας ή λουκάνικα, ώστε ο Καλλικάντζαρος να φάει και να φύγει χωρίς να πειράξει το σπίτι.
Η Εκδίωξη: «Φεύγετε να φεύγουμε…»
Το τέλος της κυριαρχίας τους έρχεται την ημέρα των Θεοφανείων. Με τον Μεγάλο Αγιασμό των υδάτων και το «φώτισμα» του ιερέα στα σπίτια, οι Καλλικάντζαροι τρομάζουν και τρέπονται σε φυγή.
Σύμφωνα με την παράδοση, φεύγοντας φωνάζουν ο ένας στον άλλο: «Φεύγετε να φεύγουμε, γιατί έρχεται ο τουρλόπαπας με την αγιαστούρα του και με τη βρεχτούρα του…» Επιστρέφουν στα έγκατα της γης, μόνο και μόνο για να βρουν το «Δέντρο της Γης» ξανά ολόκληρο και να αρχίσουν πάλι το πριόνισμα από την αρχή.
Τα «Παγανά» στη Σύγχρονη Ήπειρο
Σήμερα, αν και η πίστη στους Καλλικάντζαρους έχει ατονήσει, η μορφή τους παραμένει ζωντανή μέσα από τις φωτιές (Τζαμάλες) που ανάβουν σε πολλές περιοχές , όπου το στοιχείο της φωτιάς λειτουργεί ως καθαρτήριο μέσο που διώχνει κάθε κακό πνεύμα του χειμώνα.
