Στις 23 Μαΐου 1945, το Ειδικό Δικαστήριο Δοσιλόγων Ιωαννίνων εξέδωσε μια καθοριστική απόφαση για την εξέλιξη του ζητήματος της Θεσπρωτίας, καταδικάζοντας ερήμην σε θάνατο 1.930 Τσάμηδες. Η δικαστική αυτή κρίση βασίστηκε σε ένα βαρύ κατηγορητήριο που αφορούσε εγκλήματα πολέμου και πράξεις συνεργασίας με τις δυνάμεις κατοχής κατά την περίοδο 1941-1944.
Το σκεπτικό της απόφασης συνέδεσε άμεσα τους καταδικασθέντες με τη συστηματική προσπάθεια βίαιης αποσταθεροποίησης της περιοχής, η οποία καθοδηγούνταν από την οργάνωση K-S-I-L-I-A (Αλβανικό Σύστημα Πολιτικής Διοικήσεως) και τα 14 ένοπλα τάγματά της, με απώτερο σκοπό την απόσπαση του Νομού Θεσπρωτίας από την ελληνική επικράτεια.
Κεντρικό στοιχείο για την επιβολή της θανατικής ποινής αποτέλεσε η εγκληματική δράση που αναπτύχθηκε μετά τον διορισμό του Τζεμίλ Ντίνο ως Ύπατου Αρμοστή από την ιταλική διοίκηση το 1941, καθώς και μια σειρά βίαιων ενεργειών που ακολούθησαν. Μεταξύ αυτών, το δικαστήριο εξέτασε τη δολοφονία του αναπληρωτή Νομάρχη Γ. Βασιλάκου, η οποία λειτούργησε ως έναρξη για μαζικές διώξεις, με αποκορύφωμα την εκτέλεση των 49 προκρίτων της Παραμυθιάς στις 29 Σεπτεμβρίου 1943.
Η καταδικαστική απόφαση έλαβε υπόψη της τον συνολικό απολογισμό των καταστροφών στην περιοχή, ο οποίος περιελάμβανε τη δολοφονία 632 ανθρώπων, την εξαφάνιση ή ομηρία 428 πολιτών, 209 βιασμούς και 31 απαγωγές. Παράλληλα, το δικαστήριο στηρίχθηκε στις εκτεταμένες υλικές καταστροφές, όπως την πυρπόληση 2.332 οικιών, την ολοσχερή λεηλασία 53 χωριών, καθώς και τη μαζική αρπαγή του ζωικού κεφαλαίου της Θεσπρωτίας, που ανήλθε σε δεκάδες χιλιάδες αιγοπρόβατα, βοοειδή, ιπποειδή και πουλερικά.
Η συγκεκριμένη δικαστική απόφαση αποτέλεσε το νομικό θεμέλιο για τις διοικητικές πράξεις που ακολούθησαν τα επόμενα χρόνια. Βάσει αυτής της καταδίκης για εγκλήματα πολέμου, η ελληνική κυβέρνηση προχώρησε στη συνέχεια στην αναγκαστική απαλλοτρίωση των περιουσιών των καταδικασθέντων, οι οποίες αποδόθηκαν οριστικά στους ντόπιους κατοίκους της περιοχής, κλείνοντας έτσι τον κύκλο των άμεσων μεταπολεμικών μέτρων.
*Στην φωτογραφία, απόσπασμα απο την ανακομιδή των οστών των 49 Προκρίτων της Παραμυθιάς
