Υπάρχουν κειμήλια που δεν φέρουν πάνω τους μόνο το βάρος του μετάλλου και της τέχνης, αλλά την ίδια την ανάσα της Ιστορίας. Ένα τέτοιο κείμηλιο είναι η σπάθη του Χρήστου Νάση Φωτομάρα, γόνου της θρυλικής σουλιώτικης φάρας, η οποία ετοιμάζεται να «επιστρέψει» στον τόπο που γεννήθηκαν οι ήρωες, στην Οικία Τζαβέλλα στο Σούλι.
Η ιστορία του όπλου αυτού μοιάζει με έπος. Ο Χρήστος Φωτομάρας, ένας ακάματος πολεμιστής, το κράτησε σφιχτά στις μάχες του Σουλίου και το σήκωσε ψηλά κατά την ηρωική Έξοδο του Μεσολογγίου. Μέσα στον ορυμαγδό εκείνης της αιματηρής νύχτας, όπως διασώζει στα απομνημονεύματά του ο Νικόλαος Κασομούλης, η σπάθη χάθηκε. Όμως, η μοίρα της δεν ήταν να χαθεί στη λήθη· ένας φιλότιμος στρατιώτης την αναγνώρισε μέσα στο σκοτάδι, την περισυνέλλεξε και την παρέδωσε πίσω στον Καπετάνιο του, μόλις βρέθηκαν σε ασφαλές σημείο.
Μετά την Επανάσταση, το 1831, η σπάθη «ασημώθηκε» από τα επιδέξια χέρια του Καλλαρυτιώτη αργυροχόου Ιωάννη Νταβαρούκα, μετατρέποντας το φονικό όπλο σε ένα εξαιρετικό δείγμα τέχνης, φέροντας χαραγμένο το όνομα του κατόχου της ως αιώνια μαρτυρία.
Από την Πάτρα στην Ιερή Γη του Σουλίου
Ο Φωτομάρας, ο οποίος διετέλεσε Φρούραρχος Πατρών, συνέδεσε τη ζωή του με την αχαϊκή γη μέσω της συγγένειάς του με την οικογένεια Κουμανιώτη. Χάρη στη γενναιόδωρη προσφορά του απογόνου της οικογένειας, ιατρού Μιχαήλ Σακελλαρίου, η σπάθη βρήκε καταφύγιο στο Ιστορικό Μουσείο της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας Πελοποννήσου.
Σήμερα, σε μια κίνηση υψηλού συμβολισμού, η Εταιρεία και η πόλη της Πάτρας παραχωρούν το κειμήλιο για να εκτεθεί στην Οικία Τζαβέλλα, εκεί όπου χτυπά η καρδιά της Σουλιώτικης ανδρείας.
Φέτος στην Οικία Τζαβέλλα προστίθεται ακόμη πιο βαρύ πνευματικό φορτίο. Αναμένουμε τη Σπάθη με χαρά. Η παρουσία της σπάθης στο Σούλι δεν είναι απλώς μια μουσειακή έκθεση· είναι μια οικογενειακή επανένωση. Ο Χρήστος Φωτομάρας ήταν πρώτος ξάδελφος των γιων του Πολέμαρχου Φώτου Τζαβέλλα —του Νικολάου, του Κίτσου, του Γιαννάκη και του Κώστα.
Η επιστροφή του όπλου του στον πύργο των συγγενών του αποτελεί ελάχιστο φόρο τιμής στους δεσμούς αίματος και θυσίας που κράτησαν ζωντανή την ελπίδα της ελευθερίας. Η Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία Πελοποννήσου, με αυτή την πράξη εξωστρέφειας και σεβασμού, γεφυρώνει την Πάτρα με το Σούλι, υπενθυμίζοντας μας ότι η ιστορική μνήμη είναι μια αλυσίδα που δεν πρέπει να σπάσει ποτέ
